-  روش و شیوه های تبلیغ و دعوت

مبلغ و دعوت كننده باید مومن به آن چیزی باشد كه دیگران را بدان دعوت می‌كند. دل او به آن چه می گوید باید آرام باشد . دل می تواند دل را هدایت كند. دعوت و تبلیغ ما هنگامی مؤثر است كه نشأت گرفته از درون باشد و این، نیاز به ایمانی دارد كه در جان آدمی ریشه دوانده ست بنابراین این یك هشدار است برای دست اندركاران این امر  كه  اگر  باوری راستین عامل حركتشان نباشد نخواهند توانست در دیگران نفوذ كنند (قائمی ، 1375، ص 27). امام صادق (ع) نیز ضرورت مطابقت قول و فعل عالمان  و واعظان را اینگونه بیان فرموده است « اگر عالم و دانشمند به علم خود عمل نكند ، موعظه و اندرز او از دل ها می لغزد ، آن چنان كه باران از روی سنگ صاف و نشیب های لغزنده ی كوه صفا لغزان است»

(كافی، جلد 1، به نقل از دلبری ، 1387، ص 8). بنابراین مهمترین گام در تأثیر گذاری دعوت كننده و مبلغ مطابقت گفتار با كردار وی است . حال باید دقت شود كه مؤثر ترین روش تبلیغی و تربیتی كدام است ؟ « در تربیت چند چیز شرط است ، یكی مشافهه و چشم به چشم بودن و نكته ی بعدی محبت و تقدس » (تقی قرائتی ، 1380، ص 98). توجه به این امر لازم است كه « هدف ما آن هایی هستند كه نماز نمی خوانند و یا به مسجد نمی روند و می خواهیم به نماز و مسجد دعوتشان كنیم ، برای آن ها باید برنامه داشته باشیم و یكی از برنامه های مهم ارتباط مستقیم است و افرادی كه مؤمن به نماز و علاقه مند به توسعه فرهنگ نماز و مسجد هستند می توانند بهترین سرباز این جبهه  و میدان باشند» ( افشار ، 1376، ص 155). بنابراین در این زمینه می پذیریم كه « تربیت باید نفس به نفس باشد ، جوان به جوان ، جوان های نماز خوان و مسجدی می توانند جوان های دیگر را جذب مسجد بكنند و همسالان خودشان را به پای نماز بیاورند » ( فقیهی، 1376، ص 165). البته لازم است امام جماعت مساجد ، متولیان امور مساجد، تبلیغات اسلامی و...  آموزش ها و توصیه های لازم و ضروری را به جوانان نماز خوان و مسجد ارایه دهند در همین راستا قرائتی (1386،ص5 ) نیز مسأله گفت و گوی چهره به چهره را مهم می داند و توصیه می كند كه مدیران مدارس امر به معروف را تن به تن انجام دهند . روزی یكی دو تا از بچه ها را دعوت كنند و خصوصی با آنها حرف بزنند . گفتگوی هر مدیری با یك یا دو دانش آموز در مدرسه ، تأثیرش خیلی بیشتر از صحبت های عمومی است .

6- وظیفه و نقش نماز گزاران و اهالی مسجد

اهل نماز و مسجد  كه بدون هیچ تبلیغی و بدون هیچ انتظاری حضور درمسجد و نماز جماعت را وظیفه ی الهی و شرعی خود می دانند و در هر شرایطی این سنگر مقدس را خالی نمی گذارند ، اغلب انسان های مؤمن و ارزشمند هستند، در عین حال برای این افراد وظایف و مسؤلیت هایی متوجه است كه در نوبت خود توجه و رعایت آن ها تأثیر بسزایی در جذب جوانان دیگر به مسجد و جماعات خواهدداشت از جمله:                                                                                           
الف) طبق فرمایش حاج آقا قرائتی ( 1370، ص 53)« نسبت به نماز یك غیرتی داشته باشیم ، یعنی وقتی دیدیم مسجد خلوت است فشار خون ما بالا بیاید » . در این موقع است كه دغدغه فكری خواهیم داشت و به عنوان یك امر مهم به فكر راهكار و اقدام عملی خواهیم بود.
ب) در محیط های جمعی از زخم زبان زدن ، به شوخی گرفتن و تمسخر به شدت اجتناب شود ( مرحوم ابوترابی، 1370،ص 37). این مسائل بویژه به جهت حساسیت نوجوان و جوان بسیار مهم و تأثیر گذار خواهد بود .
ج) طبق توضیح المسائل همه ی مراجع مستحب است كسی كه به مسجد می رودو لباس پاكیزه و قیمتی بپوشد و خود را خوش بو نماید ( به نقل از ابرقوی، 1385،ص 138). در ارتباط باپاكیزگی ، نظافت و خوشبویی نماز گزار هنگام حضورش در مسجد آیات و روایات و سیره زیادی داریم كه به چند مورد اشاره می شود:
- در آیه ی 31 سوره اعراف قرآن می فرماید : هنگام حضور در مساجد زینت هایتان را به خود بگیرید .                                                                                                             - حضرت امام حسن مجتبی(ع) رادیدند ، وقتی كه برای نمازبرمی خیزد، بهترین لباس هایش را می پوشد،علتش راسوال كردند، فرمود: همانا خداوندمتعال زیبایی را دوست دارد،پس خودرا به پروردگارم می آرایم (نقل از رهبری، 1380،ص 108).                                                                      
- پیامبراكرم (ص ) فرمودند: خداوند خوشبوست وبوی خوش رادوست دارد(نهج الفصاحه به نقل از همان منبع:132).                                                                                                                   
- از حضرت امام رضا(ع) نقل شده است كه جای حضرت امام صادق(ع) در مسجد ازبوی عطر و اثر سجده حضرت شناخته می¬شد(همان منبع). حضرت امام صادق(ع) می‌فرمایند: دو ركعت نماز با عطر بهتراست از هفتاد ركعت از كسی كه عطر نزده باشد.(مكارم الاخلاق به نقل از رهبری،ص134).                                                     
- روایت داریم نماز بامسواك برابر هفتاد ركعت نمازی است كه فرد مسواك نزند.     

 همه موارد مذكور نشانگر اهمیت نظافت وبهداشت فردی نمازگزار است. طوری كه هنگام صحبت كردن دهان نمازگزار نباید بوی بد بدهد،لباس نمازگزار نباید چركی وبدبو باشد.پای نمازگزار بوی بد ندهد یعنی دریك كلام علاوه بر زیبایی درون ،زیبایی بیرونی نیز مراعات شود. مطمئناً همه این موارد درنگرش افراد بویژه جوانان ونوجوانان به مسجد ومسجدی ها وجذب آنها به مسجد وجماعات موثر خواهد بود.                                                                                                                      
د- بزرگان ، هیئت امنا ودست اندركاران مساجد كه خود اهل نماز ومسجد هستند ودوست دارند افراد بیشتری درمساجد حضور یابند باتوجه به ویژگی ها وواقعیات دوران نوجوانی وجوانی از واكنش های تندوافراطی بپرهیزند. چه بسا یك برخورد ناسنجیده وناصواب برای همیشه جوانی رااز مساجدوعرصه تربیت دینی دورگرداند. باجوانان ونوجوانان وكودكان درمسجد وعرصه‌دینی با سعه‌صدر بیشتری رفتار شود.                                                                                                       
و- مطابقت  گفتار وعمل نمازگزاران ومتولیان امورمساجد: یكی از پیامدهای تضاد در گفتار ورفتار مبلغان و متولیان امور مساجد ، ایجاد تنفر دربین جوانان است .بسیار اتفاق افتاده وقتی از جوانی پرسیده میشود چرا به مسجد نمی روی ؟می گوید فلان مسجدی نماز جماعتش ترك نمی شود ولی در عمل فلان كار را انجام می دهد .هر چند این امر توجیهی برای عدم حضور فرد در مسجد ونماز جماعت نمی شود اما چه بخواهیم یا نخواهیم این اتفاق می افتد و اثر خودش را می گذارد .              
 ر- بین مسجد محل و مدرسه ارتباط ایجاد شود ، در این راستا متولیان امور مسجد و مدیران مدارس تعامل داشته باشند اگر می خواهند شاگرد را تشویق كنند بین دو نماز تشویق كنند .طوری كه بچه ها از مسجد خاطرات خوش داشته باشند و مسجد را منحصر به سوگواری و عزاداری فرض نكنند (قرائتی ،1386،ص6) همچنین واگذاری بخشی از كار ستادهای نماز جمعه به دانش آموزان دبیرستانی و بگویند كه مثلا فلان دبیرستان، این هفته مهمان شما هستیم(قرائتی،1370،ص55).     
آنچه در بالا در مورد نقش و مسئولیت نمازگزاران و مسجدی‌ها بیان گردید در راستای این فرمایش مقام معظم رهبری است كه می فرمایند : «اقامه نماز چیزی فراتر از گزاردن نماز است » یعنی فقط  همین نیست كه كسی خود به عمل نماز قیام كند ، بلكه این نیز هست كه در جهت و سمت نماز ، به راه افتد و دیگران را نیز به راه اندازد (به نقل از رجالی تهرانی ،1375، ص4). همچنین در مورد توصیه لقمان به فرزند خود كه قران اشاره دارد می فرماید : " ای فرزندم نماز را بر پا دار " در این جمله منظور از بر پا داشتن یكی امر شخصی است و مقصود دیگر احیای نماز در جامعه است ( همان منبع ،ص22).  بنابراین به عنوان یك فرد مسجدی و اهل نماز مسئولیت و وظایفی در جذب دیگران به ویژه جوانان به مسجد ونماز جماعت به عهده ماست كه باید نسبت به آن اهتمام داشته باشیم.

7- تعیین واحیای دیگركاركرد های مسجد

مطمئناً این امر در جذب جوانان ونوجوانان موثر خواهدبود. بررسی هانشان می دهد كه مساجدی كه برای نوجوانان وجوانان محلی برای فعالیت های ورزشی ، فرهنگی، آموزشی و... هستنددرجذب جوانان بسیار موفق بوده اند. در این راستا می توان انواع كلاسهای تقویتی و آموزشی را با همكاری دبیرانی كه خود اهل مسجد ونماز بوده و علاقمند به احیای نماز و مسجد هستند استفاده كرد و با مبالغی كم و یا حتی بعضا رایگان اقدام به تشكیل كلاس كرد همچنین برای این كار از دانشجویانی كه خود  مسجدی هستند و یا سایر تخصصهای اهالی مسجد می توان استفاده كرد .                                                                                            

8- ارئه الگو برای جذب جوانان و نوجوانان به نماز و مسجد

ارائه الگو  یكی از موثرترین راهكارها میتواند باشد. بویژه نوجوانان و جوانانی كه اهل مسجد نیستند چه ما بخواهیم یا نخواهیم برایشان قهرمانان ورزشی بویژه فوتبال  ، هنرپیشه ها و ... بیشتر مهم بوده و جنبه الگویی دارند بنابراین وظیفه صدا وسیما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان تربیت بدنی است كه ضمن ایجاد فضاهای مناسب این الگوهای ورزشی ویا هنری را در هنگام نماز خواندن و شركت در جماعات و حضور در مسجد، حضوری و یا از طریق تلویزیون ببینند البته در وضعیت و موقعیت عینی نه فیلم ها و نمایش ها . متاسفانه جوانان و نوجوانان جامعه ما این الگوها را اغلب نماز خوان واهل مسجد نمی شناسند و مسئولین كشور اسلامی با دست خود چنین الگوهایی را در اختیار جوانان قرار می دهند كه در این مورد ضروری است كه فكر جدی و اساسی صورت بگیرد . همچنین نشان دادن زندگی و سخنان و اظهارات  افراد  علمی ، ورزشی وهنری موفق كه اهل نماز ومسجد بوده و هستند جز مواردی است كه در نگرش و گرایش جوانان به حضور در مسجد و جماعات موثر خواهد بود .                                              

9- عدم انحصاری كردن امورات و فعالیت‌های مسجد

در آیه 18 سوره جن می خوانیم كه می فرماید : مساجد مخصوص خداوند عالمیان است  بر این اساس مسجد مال شخص یا اشخاص و یا گروه خاصی نیست و نباید باشد متاسفانه در تعداد بیشتری از مساجد نهادهای جانبی و ضمیمه مسجد كه محل جذب نوجوانان و جوانان هر محله می تواند باشد از جمله كانون ها ، پایگاه مقاومت مسجد و یا فعالیت درخود مسجدبه صورت انحصاری بوده وعده كمی كه خیلی هم علاقه مندند مایلند كه دراختیار خودشان باشد درحالی كه بسیاری از نوجوانان وجوانان كه مایل به حضور در این مكان ها هستند و از آن طریق هم مطمئنا جذب مسجد و جماعات خواهند شد به علت عدم اطلاع رسانی درست و یا نامشخص بودن زمان فعالیت و زمان باز بودن مكان و عدم آشنایی با افراد و مسئولین پایگاه و كانون و عدم اطلاع از شرایط و نحوه عضویت نمی توانند مراجعه كرده و عضو شوند . لذا لازم است یك اطلاعیه دائمی در این مكان ها موجود باشد با این مضمون كه مثلا پایگاه فلان عضو جدید می پذیرد و مدارك وشرایط عضویت و زمان مراجعه فلان است مطمئنا این اقدام تعداد زیادی از نوجوانان و جوانان محله را كه مایل به عضویت و فعالیت هستند ولی نمی دانند چگونه باید اقدام كنند ، جذب خواهد نمود .                                                                                      

10- بیان ترجمه زبان دعا ها و اذكار

دعاها و اذكار كه در مساجد ، مراسمات و صدا وسیما قرائت می شود و دارای معارف ونكات بسیار متعالی و تاثیر گذار هستند برای اغلب شنوندگان بویژه جوانان و نوجوان این سوال مطرح است كه چرا یك سری عبارات را به زبان عربی می خوانیم ، در حالی كه نمیدانیم كه مخاطب ما كیست یا اگر اجمالا می دانیم  مخاطب ما خداوند است، نمی دانیم به او چه می گوئیم یا چه چیزی از او درخواست می كنیم لذا برای رفع شبهه و ابهام به همراه دعاها ، ترجمه آنها نیز به زبان روان و خالی از هر گونه پیچیدگی ارئه گردد تا ارتباط بین خواننده دعا و مخاطب او ، یعنی خداوند محكم تر گردد . تجربه نشان داده در مراسمات شب احیاء وقتی ترجمه روان این دعاها گفته می شود چقدر در جوانانی كه بخش اعظم مسجد را تشكیل می دهند  تاثیر می گذارد .                                                    

نتیجه‌گیری

اهمیت و ارزش حضور در مسجد و نمازهای جماعت براساس آیات الهی وروایات وسیره معصومین(ع) بركسی پوشیده نیست.از طرفی جذب جوانان به این امر مهم دركشور اسلامی مساله جدی واز دغدغه های متولیان امر می باشد. ویژگی های دوره جوانی ایجاب می كند كه راهكارهای متناسبی جهت جذب آنها به مسجد وجماعات استفاده گردد. دراین راستا موارد زیر قابل طرح است:
1- بهانه‌های مختلفی برای عدم حضور درمساجد مطرح می شود كه پیشنهاد گردید باید جوانان را با فلسفه و اسرار و ارزش  جماعات و حضور در مساجد آشنا كرد كه طبق فرمایش پیامبر اسلام(ص) اگر افراد ارزش حضور در جماعات را بدانند برای شركت در آن قرعه كشی می‌كنند.
2- بهداشت و نظافت مساجد به عنوان عامل دیگری برای جذب جوانان مطرح است . روشن است كه جوانان به ویژه تحصیلكرده ها چقدر به امر بهداشت و تمیزی اهمیت می‌دهند.
3- ایجاد جاذبه برای حضور زنان در مساجد به عنوان نیمی از افراد جامعه و عوامل موثر در تربیت افراد جامعه، متا‌سفانه محل استقرار بانوان در مساجد در مقایسه با آقایان از وضعیت نامناسبی بر خوردار است .
4- نقش امام جماعت به عنوان یكی از اركان و عوامل تاثیر گذار در امورات مسجد و همچنین جذب و نگهداری جوانان است كه در این زمینه ایجاد ارتباط عاطفی، گذاشتن وقت كافی برای امور جوانان، مورد پذیرش مردم و جوانان بودن، داشتن تقوا و فضایل اخلاقی و عدالت ، رعایت نظافت وتمیزی ، نظم و انضباط داشتن ، بردباری ، آسان گیری و عمل به گفته ها، مواردی هستند كه رعایت آن از طرف امام جماعت در جذب جوانان موثر است .
5-  در روش و شیوه های تبلیغ ، داشتن ایمان قلبی و عامل بودن و نیز روش ارتباط مستقیم نفس با نفس و جذب همسالان توسط  جوان مسجدی موثر است .
6-  از وظیفه ونقش نماز گزاران و اهالی مسجد می توان به داشتن غیرت نسبت به نماز ، رعایت حرمت اشخاص ، بهداشت و نظافت لباس ، بدن و دهان ، پرهیز از تندی و افراط در برخورد با نوجوانان و جوانان ، مطابقت گفتار و عمل متولیان امور مساجد ، ایجاد ارتباط بین مدرسه ومسجد و بطور كل احیای مسجد و جماعات اشاره كرد.
7- احیای كاركردهای مختلف  مسجد از جمله آموزش ، فعالیتهای ورزشی ، فرهنگی، هنری و....
8- ارئه الگو برای جوانانی كه در جماعات و مسجد حضور نمی یابند از طریق صدا و سیما و رسانه های جمعی از قهرمانان ورزشی و هنرمندان و اهل علم در حال نماز خواندن و حضور در مساجد.
9- عدم انحصاری كردن امورات و فعالیتهای مسجد و پایگاه مقاومت و كانون‌های مساجد و رفع موانع حضور و عضویت جوانان و نوجوانان علاقمند محله ها در این نهادها. 
10- ارایه وبیان ترجمه دعاها و اذكار به زبان روان جهت آشنایی جوانان و نوجوانان با معارف و پیامهای دلنشین و تاثیر گذار این دعاها .

منابع

1- محسن قرائتی (1370)، یكصد و چهارده نكته درباره نماز، ناشر؛ چاپ و نشر و طرح اقامه نماز.
2- نماز نشانه حكومت صالحان(مجموعه مقالات)،1370، مشهد، ستاد اقامه نماز.
3- محسن قرائتی (1372)، پرتوی از اسرار نماز، چاپ 7، ناشر، طرح اقامه نماز.
4- نماز گنجینه ذكر و راز(1372)، تهران، موسسه فرهنگی قدر ولایت.
5- رجالی، تهرانی(1357)، نماز در نهج‌البلاغه، قم انتشارات دارالصادقین.
6- قائمی، علی(1375)، اقامه نماز در دوران كودكی و نوجوانی، انتشارات ستاد اقامه نماز.
7- نوبهار، رحیم(1375)، مسجد نمونه، چاپ دوم، تهران، ستاد اقامه نماز
8- نماز راهی به سوی كامیابی (مجموعه سخنرانی و میزگرد) (1376)، ستاد اقامه نماز.
9- رفسنجانی، هاشمی (1376)، جایگاه نماز در حكومت، مجموعه سخنرانی و مقالات نماز راهی به سوی كامیابی، ناشر: ستاد اقامه نماز.
10- علیقلی، محمدمهدی (1376)، محراب عشق، قم، ستاد اقامه نماز.
11- شیرازی، علی(1377)، راز و نیاز عارفانه، قم، نشر خرم.
12- ابوالقاسمی، محمدجواد (1378)، امام و ماموم در جلوگاه حضور، تهران، نشر یاس‌كبود.
13- رهبری، حسین (1380)، مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت، تهران سازمان چاپ و انشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
14- مجموعه سخنرانی نماز، حكومت، تربیت، جلد دوم (1380)، ستاد اقامه نماز.
15- موسوی‌راد لاهیجی(1380)، نماز از دیدگاه قرآن و حدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
16-  ولی ابر قویی ، روح اله (1385) - قم ، انتشارات رواق دانش .
17- قرائتی ، محسن (1386) - اولین سرمایه داران دنیا - مجله رشد مدیریت مدرسه ، شماره 7، دوره پنجم -صص7-4
18- دلبری، سید محمد (1387) - آسیب¬های تعلیم و تربیت دینی از نگاه شهید بهشتی -  مجله رشد آموزش معارف اسلامی ، دوره 20 ، شماره 4 صص 13-4.
19- جعفری، حسین علی (1388) - 500 حدیث پیرامون نماز و مسجد ، چاپ سوم - موسسه فرهنگی انتشاراتی ستاد اقامه نماز. www.pasokhgoo.ir
20- روش جذب جوانان به مساجد چیست؟(1388)- www.2irib.ir
21- جوانان ومسجد(1388)- www.ido.ir.
22- انصـاری‌راد، علی‌اكـبـر(1388)- راهـكـارهـای ‌جـذب ‌جـوانان‌ بـه‌ مساجـد-www.andishegom.com.
23-  شیوه‌ها و عوامل جذب جوانان به مساجد(1388)- www.taghribnews.ir.
24- جوان‌وجاذبه های مسجد، نقل از روزنامه ایران(1388)- www.sobheomid.ir.
25- جوانان ومسجد(1388)-





موضوع :
نماز ,