راهكار های جذب جوانان به مسجد و نماز جماعت

 راهكارهای جذب جوانان به مسجد و نماز جماعت

توفیق حسن پور

كارشناس ارشد علوم تربیتی

مقدمه

جایگاه والای مسجد و اهمیت حضور در آن و شركت در جماعات بر اساس آموزه‌های دینی و منابع و مستندات قرآنی و روایی بر كسی پوشیده نیست.علیرغم اهمیت مسأله ، در ارتباط با حضور در مساجد و جماعات در گروه های سنّی مختلف از جمله جوانان و نوجوانان با دو گروه مواجه هستیم ، گروهی كه اهل مسجد و جماعات هستند و در هر شرایطی حضور در جماعات و مساجد را بر خود وظیفه می‌دانند و گروهی كه متاسفانه در مساجد و جماعات به علل مختلف حضور نمی‌یابند. بنابران گروه دوم،بیشتر هدف و موضوع مقاله است.حال با توجه به اینكه كلیه آموزه های دینی در ارتباط با حضور در مساجد و جماعات كه بر گرفته از كتاب الهی و روایات و سیره معصومین (ع)است ؛ با فطرت انسان ها همسو بوده و مطابقت دارد. بنابر این شكّی نیست كه می توان با به كار گیری روش ها و راه های متناسب ، بخش اعظمی از جوانان و نوجوانان مسلمان جامعه اسلامی را به این امر مهم جذب می كردو مقاله حاضر با این هدف به رشته تحریر در آمده است . انشاء الله كه مورد توجه و قبول درگاه الهی قرار گرفته و در راستای اهداف فراخوان مقاله مفید و قابل استفاده باشد .  اهمیت

حضور درمسجد و نماز های جماعت براساس احادیث وروایات « حضور درمساجد وعبادت درخانه خدا افزون برآن كه خود توفیقی بزرگ وكمالی ارزشمند نیز است ، كمالات روحی دیگری را نیز درپی دارد.رحمت خاص خداوند، آمرزش الهی ،بهشت برین، همنشینی و همدمی بافرشتگان الهی ارآن جمله است»(نوبهار، 375ص 14).امام خمینی (ره) دراین ارتباط فرمایش حكیمانه ومتدبرانه ای دارندایشان می فرمایند: «به نماز ومساجداهمیت دهیدكه پرونده های دادگستری مال بی نمازهاست ونمازخوان های واقعی دردادگستری پرونده ندارند.شیطان ها ازمساجدونماز می ترسند، آنهامی خواهندازنماز جلوگیری كنند وبعداز خالی كردن سنگرها حمله كنند.»(به نقل از صحیفه نور،جلد18). براساس آیه 43 سوره بقره كه می فرماید« نمازرابپا دارید وزكات دهیدوباركوع كنندگان ركوع كنید». می بینیم كه قرآن امربه جماعت می كند ودربسیاری ازمتون ومنابع دینی وروایی نیز وقتی ازاهمیت نماز صحبت می شودمنظور نماز جماعت است درواقع« اصل تشریع نماز های یومیه به جماعت بوده وفرادی رخصت است »(طالقانی به نقل از رهبری ، 1380، ص 154).دراهمیت وارزش نماز همین بس كه رسول خدا(ص) می فرمایند: «یك نماز جماعت ، بهتراز چهل سال نماز فرادی درخانه است»(مستدرك الوسائل به نقل از شیرازی ،1377ص 77).ویا درروایتی دیگرامام رضا(ع) می فرمایند«ثواب هرركعت نماز جماعت نسبت به فرادی برابربا دوهزار ركعت است»(تحف العقول، به نقل از رهبری، 1380ص 161).همچنین در مورد حضور در مساجد می بینیم كه در عصر پیامبر اكرم (ص) مسجد از مركزیت دینی، عبادی، علمی و فرهنگی برخوردار بوده و همین وضعیت را در زمان امام باقر (ع) و امام صادق(ع) باز می بینیم. در همین راستا است كه پیامبر گرامی اسلام (ص) می فرمایند:« هر كس برای تعلیم یا تعلّم وارد مسجد شود همچون مجاهد در راه خداست» (به نقل از رهبری،1380،ص 240).می بینیم كه آیه ی 114 سوره بقره بازدارندگان از احیاء مساجد را ستم كارترین مردم معرفی می كند.ضمن اینكه « مهمترین شاخصه ی احیاء مساجد، در حضور گسترده و فشرده ی آحاد مردم مسلمان در مسجد تجلّی می یابد » (همان منبع،ص 7) .        پس با این حساب حضور در مسجد و نیز تلاش بزای اینكه دیگران نیز در مسجد حضور یابند مساوی با احیا و آباد كردن مساجد و خانه خداست .                                                                  
ویژگی های جوانان :دوره نوجوانی و جوانی یكی از حساس ترین دوره زندگانی انسان است و انسان در این دوره ویژگی های خاصی را دارا است از جمله عاطفی بودن ، زود رنجی و به دلیل ناپختگی  و كم تجربگی و احساسات شدید به طور طبیعی خطا پذیری بیشتر و از طرفی روحیه استقلال طلبی و ستیزه جویی زمینه چالش ها و تضاد ها را در میان این قشر و بزرگ تر ها به وجود می آورد.علیرغم این ویژگی ها اگر با جوانان با صداقت و احترام برخورد شود به سهولت می توان در این دوره از حیات در عمق دل و صفای قلب او نفوذ كرد.در همین راستا است كه «پیامبر اسلام (ص) فرمودند: بر شما باد جوانان كه قلب آنان رقیق تر و آماده پذیرش خیر است  ، وقتی خداوند مرا برای بشارت و انذار مردم مبعوث كرد سالخورده ها با من مخالفت كردند اما جوانان با من پیمان بستند» (به نقل از محجه البیضاء، جلد 3) .«  این فرمایش رسول اكرم (ص) نشان دهنده تربیت پذیری و الگو پذیری جوانان و فطری بودن پیام آن پیامبر گرامی  است» (ابطحی، 1376،ص100).همچنین است كه «حضرت علی (ع) به فرزندش امام حسن (ع) می فرماید: فرزندم حسن جانم، قلب نوجوانان چون زمینی خالی از بذر است ( كه آماده  و مستعد پذیرش هر بذری است) آنچه در آن بریزی می پذیرد. حسن جانم من به ادب و تربیت تو پیش از سخت شدن قلبت و مشغول گشتن عقلت به چیزی مبادرت ورزیدم و به تربیت تو پرداختم » ( به نقل از موسوی راد ، 1380، ص 197).                          
«شهید بهشتی نیز با تبیین ویژگی های جوانان و نوجوانان از قبیل حق گرایی، حق دوستی، حق پرستی، خیر دوستی، عدل دوستی، این وی‍‍زگی ها را در اغلب جوانان بیشتر از سایر اقشار دانسته است و آن را زمینه  مساعد خدادادی برای بهره برداری شایسته می داند و بی توجهی به آن را تیره بختی می نامد»(به نقل از دلبری، 1387،ص 16).ملاحظه می شود كه فرمایشات حضرات معصومین (ع) و بزرگان و صاحب نظران ضمن اینكه برای ما بسیار راهگشا و نوید بخش است از طرفی وظیفه و مسؤلیت ما را دو چندان می كند  و ما را به این باور می رساند كه حقیقتاً می توان در جذب جوانان به مسجد و جماعات بهتر از وضع موجود عمل كرد .                                              
راه های جذب جوانان به مسجد و جماعت: 
بی تردید برای جذب جوانان و حضور آنها در مسجد و جماعات هم موانع مختلف و هم راه كارهای مختلفی متصور است كه این موانع و همچنین راه كار ها می توانند جنبه های فردی ، خانوادگی و محیطی داشته باشند در این بخش آن قسمت از مواردی كه بیشتر جنبه علمی و كاربردی دارد مورد بحث قرار می گیرد:                                                                                                       
1- علل عدم حضور در مسجد و جماعات و ضرورت تبیین فلسفه و اسرار نماز و جماعات

برای عدم حضور در جماعات و مسجد علل گوناگون است ، بعضی واقعاً عذر دارند و دلیلشان پذیرفتنی است ولی بسیاری از موارد بهانه هایی پوچ، بیشتر نیست از جمله: غفلت از پاداش های نماز جماعت ، بی رغبتی به جهت بد رفتاری برخی نماز گزارن در مسجد، همفكر نبودن با امام جماعت از نظر دیدگاه سیاسی ، عیب های احتمالی بستگان و نزدیكان امام جماعت ، طول كشیدن نماز جماعت ، رفتار متولیان و دست اندركاران مسجد و...(قرائتی،1377،ص 222-221). علاوه بر موارد مذكور كه بیشتر در مورد نمازخوان ها است  در مورد آن هایی كه نماز نمی خوانند و به تبع آن در مسجد و جماعات نیز حاضر نمی شوند می توان به نتیجه تحقیقی اشاره كرد كه بر اساس آن « بیش از 50% كسانی كه مورد پرسش قرار گرفته اند كه چرا نماز نمی خوانید؟ پاسخ داده اند كه خدا به نماز ما نیازی ندارد» ( به نقل از محمدی عراقی، 1376، ص 68). اگر این تحقیق صحیح باشد به ما یك چراغ راهنما  می دهد و آن اینكه روی فلسفه نماز یا اسرار نماز بیشتر كار كنیم.(همان منبع).   
در همین راستا مقام معظم رهبری می فرمایند: « برای تبیین ژرفای نماز و معرفی راز ها و زیبایی های آن ، دست به تلاش پی گیر و همه جانبه زده شود» (پیام به اجلاس ششم، 1376، ص6). در حدیثی پیامبر اكرم (ص) می فرمایند: اگر مردم ارزش اذان گفتن و شركت در نماز جماعت را می دانستند ، برای این كار قرعه كشی می كردند(بحار الانوار ،ج 88 به نقل از جعفری، 1388، ص 73). متاسفانه بسیاری از جوانان ما با این ارزش ها كه پیامبر گرامی اسلام می فرمایند آشنا نیستند. بنابراین یكی از وظایف و مسؤلیت های عمده در این راستا آشنا سازی جوانانی است كه مسجدی نیستند با ارزش ها و اسرار و فلسفه نماز ، نماز جماعت و حضور در مسجد .مطمئناً راهش سخنرانی در مسجد نیست  بلكه باید پیام‌ها در این زمینه در جا‌ها موقعیت‌هایی جلوه گر شود كه جوانانی كه اهل نماز جماعت و مسجد نیستند حضور دارند.                                                                           

2- عامل بهداشت ونظافت مساجد

 امیر المومنین (ع) به استاندار خود می فرماید :« افضل اوقات را برای نماز قرار بده »، حال اگر افضل اوقات برای نماز است ، افضل جاها هم باید برای نماز باشد ( به نقل از قرائتی ، 1370،ص 48). یكی از مشكلاتی كه برای جذب مردم به مراكز اقامه نماز داریم ، كمی نظافت است ؛ نظافت امروز و در دنیای امروزی یكی از عوامل جذب جوان ها است ، این جزء نماز هم نیست ، ولی چیزی و رای احكام نماز است ، ما نباید فقط در حد طهارت و مسأله فقهی به این بپردازیم یعنی خیلی ظاهر بینی است كه طهارت را با همان فرمول های فقهی بپذیریم و هر چه آلودگی و میكروب و چیز های دیگری است كه مردم را متنفر می كند ، همه را ندیده بگیریم . من فكر می كنم یكی از چیز هایی كه قشر تحصیل كرده ، قشربه اصطلاح متجدد و قشر جوان را از این جاها دور كرده ، این است كه فضا ، متناسب با این شرایط نیست ( هاشمی رفسنجانی، 1376، ص19). از آنجاییكه طبع جوانان پاك، زیبا دوست و پر نشاط می باشد ، لذا به مكان های پاكیزه ، زیبا، جذاب و دلپذیر بیشتر گرایش پیدا می كند . بنابراین برای جذب آنان به مساجد باید این مكان ها را آراسته و پاكیزه ساخت ، فرش های مسجد تمیز و پاكیزه بوده، روشنایی در حد مطلوب و مسجد همواره معطر و خوشبو باشد  و نماز گزاران با لباس پاكیزه و بوی خوش وارد مسجد شوند(انصاری راد، 1388).
 
3- جاذبه برای حضور زنان در مساجد

زنان بخش عظیمی از جامعه را تشكیل می دهند . حضور آنان در مسجد ، فرصت مناسبی برای بهره گیری معنوی از این جایگاه مقدس و آشنایی با معارف اسلامی است ، بلكه برای برخی از آنان این تنها فرصت است(نوبهار ، 1375، ص 44). با این وجود یكی از مسائلی كه در مساجد هست ، عدم جاذبه بخصوص در شبستان خانم ها است ، متأسفانه محل اجتماع خانم ها هم از نظر كمّی و هم از نظر كیفی ، جاذبه لازم را ندارند و گاهی هم دافعه دارند . از نظر نور، تهویه، فرش ، مسیر رفت وآمد و.... معمولاً قسمت خانم ها به مراتب بد تر از آقایان است با توجه به اینكه خانم ها اغلب همراه فرزندانشان وارد مسجد می شوند و اگر بر خورد این فرزندان با مسجد مطلوب و خوشایند باشد اثر مثبت بر روی آن ها خواهد داشت و اگر مطلوب و خوشایند نبود اثر بد .(زعفرانی، 1376، ص 197). همچنین دختران و بانوان جوان به مراتب بیشتر تحت تأثیر میزان مطلوب یا نامطلوب بودن قسمت مربوط به خانم ها در مساجد هستند. مطمئناً حضور دختران و بانوان در مساجد در جذب برادران آن ها و همسران آن ها در آینده به مساجد نقش به سزایی خواهد داشت    

علیرغم نقش زنان در مسائل تربیتی و تأثیری كه برای حضور برادران و همسران جوان خود در مساجد می توانند داشته باشند متأسفانه می بینیم در مساجد هنوز محل استقرار خانم ها حتی به اندازه ی محل آقایان از جذابیت ، راحتی و مطلوبیت برخوردار نیست.                                           
        
4- نقش امام جماعت

در میان تمام كسانی كه به گونه ای در اداره امور مسجد دخالت دارند ، امام جماعت دارای نقشی ممتاز و ویژه است . طوری‌كه صلاحیت‌ها، شایستگی‌ها، عملكرد، شخصیت و چگونگی برخورد اوباجوانان به طور مستقیم برمسجد و جذب افراد از جمله جوانان اثر می گذارد.(نوبهار ، 1375، ص 83).                                                                                                                                
در ارتباط با عملكرد و نقش امام جماعت به موارد زیر می توان اشاره كرد :                                    
الف) روابط و احترام میان امام جماعت و جوانان ، نباید در چارچوبی خشك و رسمی باقی بماند و باید به روابط عاطفی بیا نجامد ، یعنی امام جماعت به عنوان یكی از دوستان جوانان به شمار رود.در این راستا لازم است همواره جوانان را همراهی كند ، مشكلات آنان را یاری كند ، موفقیت هایشان را به آنان تبریك بگوید ، از ناراحتی و غم هایشان ابراز تأسف كند . همچنین علاوه بر ارتباط حضوری برقراری ارتباط كتبی نیز میان جوانان و امام جماعت مفید است.
ب) امام جماعت باید وقت كافی برای جوانان بگذارد. «تجربه نشان داده است كه امام جماعت هایی كه وقت می گذارند ، می توانند در ترویج فرهنگ نماز موفق باشند و كسانی كه صرفاً می خواهند یك نماز را اقامه كنند و بلافاصله از خوابگاه دانشجویی خارج شوند این امكان پذیر نیست» ( قمی ، 1380، ص 67). «پیامبر اسلام(ص) بسیاری از اوقات پس از نماز صبح تا طلوع آفتاب در مسجد می‌ماندند. بخشی از این وقت صرف پاسخگویی به پرسش های دینی و حتی تعبیر كتاب هایی كه مسلمانان  دیده بودند ، می شد» ( نوبهار ، 1375،ص 31).                                       
ج) «مردم باید پذیرای امام جماعت باشند ، امام جماعت تحمیلی جایز نیست» (محسن قرائتی ،1370، ص72 ). اگر امام جماعت را دوست نداشته باشید تأثیر ندارد ، غیر از امامت كه یك منصبی است ولایی ، در پیش نمازی رضاالقوم هم وجود دارد . سر آمد مسأله محبت است مردم باید امام جماعت را بپذیرند و دوستش داشته باشند (تقی قرائتی ، 1380،  صص 99-98).
د) «امام جماعت باید مراعات حال مردم را در نماز جماعت بكند، كسانی كه در نمازجماعت شركت می‌كنند از گروه‌ها و اصناف مختلف تشكیل‌می‌شوند و هر كدام دارای حوصله و ظرفیت مخصوصی هستند كه رعایت و اهتمام به آن برای امام جماعت لازم است» (ابوالقاسمی،  1378،ص 68).این امر از طرف پیامبر اكرم(ص)، حضرت علی(ع)، امام صادق(ع) مورد توصیه و تأكید قرار گرفته است (جعفری، 1388، صص 94-93؛ نوبهار ، 1375،صص 91-84؛ قرائتی، 1370، ص 73-72).       
ه) امام جماعت باید فردی برخوردار از تقوا ، فضیلت های اخلاقی و مراتب علمی باشد. پیامبر اكرم (ص) می فرماید: « امام جماعت هر گروه ، سفیر آن ها به سوی خداست، پس فاضل ترین افراد تان را مقدم دارید » (وسایل الشیعه به نقل از جعفری، 1388، ص 92).                                 
همچنین «امام جماعت باید بیش از دیگران مراعات رفتار خود را بكند ( قرائتی ، 1370، ص 74). و به زیور عدالت آراسته باشد.
و) علاوه بر موارد مذكور امام جماعت شایسته است ، خوش تیپ، خوش سواد ، خوش بیان ، ( قرائتی، 1370 ،ص 5) مواظب نظافت دهان و دندان و احیاناً  بوی بد دهان خود بوده ، در كلیه ی امورات مربوط به مسجد نظم و انظباط را مراعات كند و توانایی دوست شدن با جوانان و كنار آمدن با آن ها را داشته باشد (انصاری راد ، 1388)  برای عموم مردم به ویژه جوانان دعا كند و دارای صفات بردباری ، بخشش، آسان گیری ، مواسات بوده (ابوالقاسمی ، 1378، ص 82-72). و از همه مهم آنچه را كه می گوید خود و اهل خانواده اش عمل نمایند.




موضوع :
نماز ,